Schimmel van lp's verwijderen (zonder het erger te maken)

Een lp is gemaakt van PVC — polyvinylchloride gemengd met carbon black en stabilisatoren — een glad, niet-poreus kunststof. Schimmelsporen die op dat oppervlak terechtkomen kunnen er een laagje over vormen, zeker bij vochtige, donkere opslag, maar ze dringen doorgaans niet in het materiaal zoals bij papier wel gebeurt. Dat is het goede nieuws: in de meeste gevallen krijg je een beschimmelde plaat met de juiste natte reinigingsmethode weer speelbaar, vaak zelfs terug op verzamelwaardig niveau. Hoe dat precies werkt, lees je in onze algemene gids voor het schoonmaken van oude platen — dit artikel behandelt de specifieke aanpak voor schimmel.

De hoes is een heel ander verhaal. Die bestaat uit ongecoat of gelamineerd karton, bedrukt papier en lijm — allemaal poreus, allemaal voedsel voor schimmel, en allemaal in staat om een schimmellucht vast te houden lang na het verdwijnen van de zichtbare aangroei. Schimmel blijft bij een hoes niet aan de oppervlakte liggen, maar wortelt in de vezels en voedt zich met de lijm die de lamineerlaag op zijn plaats houdt. Dit is waarom het de eerste fout is die de meeste mensen maken: ze behandelen "een beschimmelde plaat" als één object, terwijl het in feite om twee losse klussen gaat met heel verschillende slagingskansen.

Niet alles wat er op een plaat lelijk uitziet, is schimmel. Echte schimmel is meestal te herkennen aan verheven, pluizige of vezelige vlekken — grijs, wit, groen of zwart — die je met een vingernagel kunt voelen, en het gaat bijna altijd gepaard met een muffe, vochtige geur die aan zowel het vinyl als de hoes blijft hangen. De schimmel volgt vaak het patroon van de vochtblootstelling: heftiger langs de rand van de hoes, in de naden, of precies daar waar de doos tegen een vochtige vloer stond.

Twee dingen worden er voortdurend mee verward. Opgedroogde resten van een oude reinigingsvloeistof of antistatische behandeling laten een vlakke, witachtige korst achter die in de groef zelf zit in plaats van op het vlakke oppervlak, en die ruikt niet muf. Weekmakerwaas — een lichte, vettig aandoende waas die sommige persingen met de jaren ontwikkelen — is vlak, laat zich niet als poeder afvegen en ruikt helemaal niet. Twijfel je, dan is de ruiktest de snelste manier om onderscheid te maken: een echte schimmel- of muffe geur op hoezen is heel herkenbaar en zal je, eenmaal geroken, niet meer verwarren met iets anders.

De meeste reinigingsadviezen zeggen dat je een plaat eerst droog moet afborstelen, zodat los stof niet in de vloeistof tot een papje wordt. Bij een beschimmelde plaat is dat advies precies verkeerd om. Een koolstofvezel- of velvetborstel die over actieve schimmel gaat, tilt die niet netjes op — hij smeert de sporen juist over het oppervlak uit, drukt een deel ervan in de groefwanden en jaagt de rest de lucht in, recht voor je gezicht.

De juiste volgorde is precies omgekeerd: maak het oppervlak eerst nat. Een reinigingsvloeistof — of dat nou een speciale enzymatische schimmel- en muffigheidsformule is of een gewone platenreinigingsvloeistof — sluit de sporen eerst in vocht in voordat er iets mechanisch mee in aanraking komt, zodat afborstelen of afvegen ze daarna verwijdert in plaats van ze verder in te wrijven. Deze ene omkering is de belangrijkste aanpassing die je op je normale routine moet toepassen, en het is precies de stap die vrijwel elke algemene reinigingsgids overslaat, omdat die niet met schimmel in gedachten is geschreven.

Zodra het oppervlak nat is, werk je in één richting, de groef volgend in plaats van er dwars overheen, met een zachte microvezeldoek of speciaal reinigingspad in plaats van de borstel die je normaal als eerste zou pakken. Een platenreinigingsmachine — met vacuüm, ultrasoon of handmatig met een spoelfase — geeft het meest betrouwbare resultaat bij een zwaar aangetaste plaat, omdat die de vloeistof, en de losgeraakte sporen, volledig van het oppervlak haalt in plaats van ze rond te vegen.

• Bij moderne lp's uit het PVC-tijdperk (na de jaren '50) is isopropylalcohol verdund met gedistilleerd water over het algemeen veilig als onderdeel van een reinigingsvloeistof; gebruik het nooit bij 78 toeren platen, want alcohol lost het speeloppervlak van schellak op in plaats van het te reinigen.
• Vermijd aceton, xyleen, tolueen en de meeste huishoudelijke ontvetters of nagellakremovers — dit zijn sterke oplosmiddelen die PVC rechtstreeks aantasten en blijvende schade kunnen veroorzaken die veel erger is dan de schimmel zelf.
• Droog direct met een schone, pluisvrije doek; achtergebleven vocht op vinyl is precies de omstandigheid die de schimmel in de eerste plaats liet ontstaan.

Het daadwerkelijke gewicht van een plaat — de meeste 12-inch lp's wegen ongeveer 90-180 gram, zoals we uitleggen in onze gids over 180 gram vinyl — heeft geen invloed op hoe schimmel zich gedraagt, omdat de oppervlaktechemie bij elke persing gelijk is. Wat wél telt, is het materiaal (PVC versus schellak) en hoe grondig de vloeistof daarna wordt afgespoeld.

De hoes is het onderdeel dat verzamelaars het vaakst tevergeefs proberen te redden. Blijft de schimmel beperkt tot lichte oppervlaktevlekken op een gelamineerde hoes, dan kan een nauwelijks vochtige doek met een klein beetje milde zeep, zachtjes afgeveegd en direct aan de open lucht gedroogd, die soms wegnemen zonder de opdruk te beschadigen. Ongecoat karton is veel minder vergevingsgezind — al het kleinste beetje vocht kan de oppervlaktevezels laten optillen, dus schoonmaken is zelden het risico waard zodra schimmel zich echt heeft vastgezet en niet alleen aan de oppervlakte zit.

Vaak is de schimmellucht bepalender dan de zichtbare vlekken: zelfs nadat de schimmel zelf verdwenen is, blijven sporen die in het karton verankerd zitten maandenlang een muffe geur afgeven, en daar bestaat thuis geen betrouwbare oplossing voor zodra dat eenmaal zo diep zit. In dat geval is het eerlijkste om de plaat over te zetten in een generieke vervangingshoes met een frisse binnenhoes met kunststof coating — de originele papieren binnenhoezen zijn sowieso al een zwak punt, want die laten vezels los en beschadigen het oppervlak, ook zonder schimmel. Een hoes die zacht is, loslaat in laagjes, of aan de plaat zelf vastgeplakt zit, is de grens van "schoonmaken" naar "vervangen" al overgegaan. Beoordeel je een hele collectie, dan is precies dit — de staat van de hoes los van die van de plaat — het detail dat onze gids voor het beoordelen van platen vraagt om apart te noteren.

Als schimmel opduikt, gaat het bijna nooit om één plaat — het gaat om een doos, een krat, of een hele collectie die ergens vochtig heeft gestaan. Als je zonder systeem, plaat voor plaat, alles doorwerkt, verlies je uren. Dit sorteerschema laten de meeste gidsen helemaal achterwege, en het is precies het handigste hulpmiddel als je voor veertig platen tegelijk staat:

Verdeel eerst alles over deze vijf stapels voordat je ook maar één plaat schoonmaakt; zo maak je van een chaotische doos een overzichtelijke middag werk.

Of schimmel op platen in medische zin echt gevaarlijk is, kunnen we hier niet beoordelen — maar de praktische voorzorgsmaatregelen zijn dezelfde als bij huisschimmel in het algemeen: werk in een geventileerde ruimte, bij voorkeur buiten of in een open garage in plaats van een afgesloten kamer, en draag een eenvoudig stof- of fijnstofmasker terwijl je sorteert, zeker als je meer dan een handjevol platen doorwerkt. Handschoenen zijn ook geen overbodige luxe, want beschimmeld karton kan een laagje op je handen achterlaten dat je niet wilt overdragen op een schone hoes of je gezicht.

Dit scenario — een grote doos, een garage, tientallen platen tegelijk — is precies waar onze gids over wat je moet doen als je een platencollectie hebt geërfd over gaat, en die is de moeite waard om er samen mee te lezen, want sorteren en schoonmaken is maar de helft van het werk; je moet ook uitzoeken wat het bewaren waard is, voordat je een avond besteedt aan het schoonmaken van iets zonder verkoop- of luisterwaarde.

Schimmel is een symptoom, niet het echte probleem. Als een doos platen beschimmeld raakte, lag dat aan de plek waar hij stond — meestal vocht, soms stilstaand water, soms simpelweg stilstaande, onverluchte lucht — en als je de platen schoonmaakt zonder de opslag aan te pakken, begint de klok gewoon opnieuw te lopen. Kelders zijn de klassieke boosdoener: platen die in de kelder beschimmelen, hangen vrijwel altijd samen met wisselende luchtvochtigheid en kartonnen dozen die rechtstreeks op een betonvloer staan, want beton trekt vocht omhoog, ook als de lucht zelf droog aanvoelt.

De oplossing is simpel en wordt uitgebreider behandeld in onze gids voor het opbergen van platen: schappen loshouden van de vloer, stabiele luchtvochtigheid, en luchtcirculatie rond de dozen in plaats van afgesloten plastic bakken die condens vasthouden. Als vuistregel geldt dat honderd lp's in hoezen zo'n 30 cm plankruimte innemen, dus rechtopstaande, geventileerde opslag is zelden een ruimteprobleem — het is een gewoonteprobleem. Zodra je collectie schoon en opnieuw ingehoesd is, kan een tool als VinylAI je helpen om per plaat conditienotities vast te leggen terwijl je ze weer inscant, zodat je bij een volgende keer vocht meteen weet welke plank en welke partij je als eerste moet controleren.