Hoe je een platenspeler waterpast (en waarom de meeste gidsen dit verkeerd doen)

Als je maar één ding uit dit artikel onthoudt: leg de waterpas op het plateau (of op een plaat die op het plateau ligt), niet op de rand van het onderstel of op de behuizing van de platenspeler. Bij een goed gebouwde speler zijn onderstel, sub-plateau en plateau allemaal parallel gefreesd, dus het maakt dan niet uit welk vlak je checkt. Bij een goedkopere direct-drive of belt-drive speler met kunststof onderdelen, een licht ongelijke voetenmontage, of een plateau dat niet helemaal vlak op zijn lager ligt, kan het onderstel waterpas ogen terwijl het plateau zelf een klein maar reëel stukje scheef staat.

Dit verschil is precies wat bijna elke opstelgids overslaat, en daarom "waterpassen" mensen hun platenspeler met de voetjes, horen ze de plaat toch overslaan, en wijten ze dat aan de plaat of het element. Het plateau is het enige vlak dat telt, want dat is het enige vlak waar de plaat en de naald daadwerkelijk contact mee maken. Heb je net een nieuwe speler uitgepakt, dan voorkom je door dit als eerste te checken meteen een van de meest gemaakte beginnersfouten bij het opstellen van een platenspeler — namelijk aannemen dat het toestel waterpas staat omdat het er zo uitziet.

Een groef in een plaat heeft aan beide kanten een wand waar de naald tegenaan rust, en het hele tracking-systeem — contragewicht, anti-skating, instellingen voor de tracking force — is gecalibreerd op het uitgangspunt dat de zwaartekracht de naald recht en gelijkmatig omlaag in de groef trekt. Staat het plateau scheef, dan trekt de zwaartekracht nog steeds recht naar beneden, maar staat het groefoppervlak niet meer loodrecht op die trekkracht. De naald drukt dan harder tegen de ene groefwand dan tegen de andere, en dat is precies het soort zijwaartse kracht waar elementen niet goed tegen bestand zijn.

Het praktische gevolg is een ongelijk aftasten van de groef: het ene kanaal krijgt meer vervorming dan het andere, de naaldpunt slijt ongelijk aan zijn contactvlak, en bij ernstiger gevallen kan de naald op luidere of zwaarder gemoduleerde passages helemaal het contact verliezen, waardoor de plaat gaat overslaan of blijft hangen. Omdat deze kracht optelt bij eventuele kromtrekking of excentriciteit die al in de persing zit, kan een licht scheve speler een plaat die op een waterpas platenspeler prima speelt, veranderen in een plaat die stelselmatig problemen geeft. Dit verklaart ook waarom twee mensen dezelfde persing van een plaat kunnen draaien — de ene zegt dat hij prima speelt, de andere dat hij overslaat — terwijl het verschil in de opstelling zit, niet in het vinyl.

Gebruik een kleine waterpas of je telefoon, en check in minstens twee richtingen: van voor naar achter en van links naar rechts, en het liefst ook een paar keer diagonaal, want een onderstel kan op de ene as waterpas staan en op de andere scheef. Leg de waterpas rechtstreeks op de platenmat als die dun en stevig is (vilt, dun rubber), of op een vlakke plaat als de mat dik, geribbeld of van zacht rubber is waardoor de waterpas zelf kan wiebelen. Een zwaardere persing — een 180 gram persing bijvoorbeeld — geeft je een stabieler, vlakker referentievlak dan een dunne, licht kromgetrokken 90 gram persing, dus als je met een plaat op het plateau checkt, pak dan je vlakste exemplaar.

• Check met het plateau stilstaand en de waterpas in het midden, niet vlak bij de spil of de rand, waar een licht bollende mat je kan misleiden
• Draai het plateau 90 graden en check opnieuw, want sommige plateaus staan net iets uit het midden op hun lager
• Check je met een plaat, gebruik dan een exemplaar dat gegarandeerd niet kromgetrokken is — controleer dat eerst op een vlak oppervlak

Sla het checken van de stofkap, de voetenbehuizing onder het onderstel of het meubel waarop de speler staat over als vervanging — geen van die vlakken zegt iets over wat het plateau zelf doet.

Een gewone waterpas is een puur mechanisch hulpmiddel en is, voor de kleine schaal die bij een platenspeler relevant is, doorgaans nauwkeurig genoeg dat de eigen foutmarge niet de beperkende factor is — het grootste risico is een goedkope waterpas met een ongelijke luchtbel die een verkeerde uitslag geeft. Een telefoon-app die de ingebouwde versnellingsmeter gebruikt, is een echt handig en gratis alternatief, en voor de meeste thuisluisteraars is een waterpas-check via de telefoon-app ruim voldoende: je krijgt een exacte hoek in graden te zien, in plaats van dat je een luchtbel tussen twee lijntjes moet inschatten, wat een stuk makkelijker af te lezen is.

Het lastige aan een telefoon-app is het contactvlak. Telefoons hebben dikke hoesjes, gebogen achterkanten en cameraverhogingen die op een platenmat kunnen wiebelen, waardoor je al een verkeerde uitslag krijgt voordat je goed en wel begonnen bent. Leg de telefoon plat op een hard, egaal vlak — het vlakke labelgedeelte van een plaat of een dunne mat — en check de uitslag in meerdere standen om te zien of hij consistent is. Gebruik van de twee gewoon degene die je echt zult pakken: een waterpas van $10 (ca. €9) die in je platenkrat ligt, wordt vaker gebruikt dan een app waarvan je moet onthouden dat hij bestaat.

Dit is de vraag die elke andere gids overslaat, en dat is jammer, want jagen op een perfect waterpas platenspeler is grotendeels verloren moeite. Als vuistregel geldt: staat de luchtbel comfortabel tussen de middellijnen, of geeft een telefoon-app een uitslag van ruwweg een halve tot één graad, dan is dat ruim voldoende voor normaal luisteren — je hoort vrijwel gegarandeerd geen verschil met mechanische perfectie. Wat wél hoorbare problemen veroorzaakt, is een zichtbare, structurele scheefstand: een luchtbel die hard tegen één kant van de buis aan zit, of een telefoon die enkele graden afwijkt — niet een fractie van een graad onnauwkeurigheid.

Context is belangrijker dan het getal. Een kromgetrokken plaat laat de naald al veel meer verticale en zijwaartse bewegingen maken dan een scheefstaande platenspeler ooit zelf zal veroorzaken, dus je druk maken om een halve graad scheefstand van het onderstel terwijl je een kromtrekking die tijdens het persen of opslaan is ontstaan negeert, is het verkeerde probleem oplossen. Zet de speler één keer waterpas, controleer na een paar weken of dat nog zo is (voetjes verzakken namelijk, vooral op vloerbedekking), en steek je aandacht daarna in de staat van je platen en de afstelling van je element — daar zit de echte winst.

De meeste platenspelers boven het instapniveau hebben voetjes die je individueel omhoog of omlaag kunt schroeven, zodat je scheefstand kunt wegdraaien zonder iets onder het toestel te leggen. Werk hoek voor hoek: zet eerst voor-achter waterpas met de twee voetjes aan één kant als referentie, zet dan links-rechts waterpas, en check daarna beide assen opnieuw, want het bijstellen van de ene as verstoort vaak licht de andere. De eerste keer dat je een speler opstelt kost dit vijf minuten, en het is de moeite waard om dit te doen vóór je een plaat opzet — het is een van die stille beginnersfouten van nieuwe platenspelerbezitters, namelijk deze stap overslaan omdat de speler op de plank waterpas lijkt te staan.

Goedkopere spelers — veel all-in-one koffermodellen en sommige instap-belt-drives — hebben vaste rubberen voetjes zonder enige verstelmogelijkheid. Is het oppervlak eronder ook maar licht ongelijk, dan blijven alleen dunne opvulmiddelen over: een gevouwen stukje karton, een paar laagjes isolatietape, of speciale opvulsetjes voor platenspelers onder de lage hoek of hoeken. Vermijd munten of andere harde, kleine dingen die onder trillingen kunnen wegschuiven; je wilt iets dat de belasting een beetje spreidt. Wiebelt de speler op drie voetjes met één permanent in de lucht, dan is dat een fabricage- of plankprobleem, en dat lossen opvulmiddelen niet duurzaam op.

Waarop je platenspeler staat, is net zo belangrijk als hoe waterpas hij staat, want een waterpas toestel op een doorbuigend oppervlak blijft dat onder gebruik niet. Dunne fineerplanken, glazen planken op beugels, en opgestapeld meubilair (platenspeler boven op een wiebelig mediakastje) buigen allemaal licht door onder de trillingen van de motor en door voetstappen — iemand die langsloopt, een bastrack, een subwoofer in de buurt — en die doorbuiging veroorzaakt precies dezelfde zijwaartse kracht op de naald als een scheve speler, alleen dan af en toe in plaats van constant.

Een stevig, speciaal daarvoor bedoeld oppervlak — een echt hifi-rack, een wandplank die in een muurstijl is verankerd in plaats van alleen met pluggen, of een zwaar dressoir — presteert altijd beter dan een elegante maar dunne plank. Begin je net met het opbouwen van een platencollectie en koop je meubels tegelijk met je eerste speler, kies dan voor een stabiel, niet-doorbuigend oppervlak in plaats van een stijlvol exemplaar; isolatievoetjes of een dikke plaat MDF of leisteen onder de platenspeler kunnen extra helpen, maar dat is een verfijning boven op een stevige basis, geen vervanging ervoor.

Een scheefstaande platenspeler geeft een specifieke, herkenbare set symptomen, geen vage "slechtere klank." Het duidelijkste teken is overslaan of blijven hangen dat steeds op dezelfde kant van een plaat gebeurt, of dat erger wordt bij luidere nummers — herken je dat, dan loopt onze gids over overslaande platen de andere veelvoorkomende oorzaken naast waterpas staan met je door. Een subtieler teken is een stereobeeld dat naar één kanaal overhelt, of bas die dunner klinkt uit één speaker, omdat de naald over de hele plaatzijde harder tegen de ene groefwand aan drukt dan tegen de andere, niet alleen op één punt.

Op de lange termijn versnelt een scheve speler ongelijke naaldslijtage — de naaldpunt slijt aan de ene kant sneller een vlak stukje dan aan de andere — en kan dat een zichtbaar asymmetrisch slijtagepatroon inslijten in platen die er maandenlang herhaaldelijk op gedraaid worden. Beoordeel je een tweedehands speler, of speur je naar de oorzaak van overslaan, dan kost het checken van de waterpasstand minder dan een minuut en sluit je meteen een van de meest over het hoofd gezien oorzaken uit, voordat je de persing, het element of de plaat zelf de schuld geeft.